1. Co to jest umowa cywilnoprawna?
Umowa cywilnoprawna to jednostronnie lub dwustronnie złożone oświadczenie woli stron, które w efekcie prowadzi do powstania zobowiązań o charakterze majątkowym lub niemajątkowym na podstawie Kodeksu cywilnego1. Zawarcie umowy następuje poprzez zgodne oświadczenie woli stron, co ilustruje zasada swobody umów wyrażona w art. 353¹ Kodeksu cywilnego – strony mogą kształtować treść stosunku prawnego według własnego uznania, o ile nie narusza to natury stosunku, ustawy ani zasad współżycia społecznego1. Umowy cywilnoprawne wyróżnia brak podporządkowania i brak ochrony pracowniczej przewidzianej w Kodeksie pracy, co przekłada się na brak prawa do urlopu wypoczynkowego, minimalnego czasu pracy czy ochrony przed wypowiedzeniem przysługującej pracownikowi etatowemu2.
1.1 Znaczenie zasady swobody umów
Zasada swobody umów upoważnia strony do kształtowania treści i formy umowy w dowolny sposób, w granicach prawa i zasad współżycia społecznego3. Dzięki niej możliwe jest tworzenie umów nazwanych (np. zlecenie, dzieło), umów mieszanych łączących cechy różnych typów oraz umów nienazwanych, odpowiadających indywidualnym potrzebom kontrahentów4. Granicą swobody są bowiem: właściwość stosunku, obowiązujące przepisy prawa oraz standardy moralne i etyczne, które wyznaczają granice dopuszczalności treści umów4.
2. Rodzaje umów cywilnoprawnych
W polskim prawie cywilnym najczęściej spotykane są umowy zlecenie i umowy o dzieło, jednak katalog ten rozszerza się o umowy najmu, dzierżawy, o świadczenie usług a także umowy agencyjne czy umowy uaktywniające.
2.1 Umowa zlecenie
Umowa zlecenie, uregulowana w art. 734–751 Kodeksu cywilnego, to umowa starannego działania, w której zleceniobiorca zobowiązuje się do wykonania określonych czynności z należytą starannością, lecz bez gwarancji rezultatu2. W 2023 roku liczba osób wykonujących pracę na podstawie umów zlecenia i pokrewnych przekroczyła 2,37 mln, z czego 51,5% stanowiły kobiety, a 89,4% wykonywało zlecenia w sektorze prywatnym5.
2.1.1 Charakterystyka i składki ZUS
Umowa zlecenie nie tworzy stosunku pracy, co skutkuje brakiem prawa do urlopu, lecz nakłada obowiązek odprowadzania składek ZUS, jeśli stanowi jedyne źródło przychodu lub gdy łączna podstawa wymiaru składek z różnych tytułów nie przewyższa minimalnego wynagrodzenia6. W 2025 roku minimalne wynagrodzenie wynosić będzie 4 666 zł brutto, co oznacza, że zleceniobiorcy osiągający co najmniej taką kwotę muszą opłacać pełne składki ZUS7.
2.1.2 Praktyczne przykłady umowy zlecenie
- Freelancer IT realizujący projekty programistyczne dla kilku firm jednocześnie na podstawie odrębnych umów zlecenia, co umożliwia elastyczne zarządzanie czasem i dochodami.
- Nauczyciel języka angielskiego prowadzący zajęcia w szkole językowej, gdzie zlecenie obejmuje przeprowadzenie określonej liczby lekcji miesięcznie.
- Korektor tekstów świadczący usługi korekty prac magisterskich i artykułów naukowych – umowa zlecenie określa rodzaj i zakres tekstów oraz termin dostarczenia poprawek.
2.2 Umowa o dzieło
Umowa o dzieło, opisana w art. 627–646 Kodeksu cywilnego, to umowa rezultatu, gdzie wykonawca zobowiązuje się do osiągnięcia konkretnego efektu, a zamawiający płaci za wykonane dzieło2. ZUS od 2021 roku rejestruje umowy o dzieło na formularzu RUD, co umożliwiło gromadzenie danych statystycznych. W 2023 roku zgłoszono do ZUS 1,6 mln umów o dzieło, a liczba formularzy RUD przekroczyła 1,2 mln8.
2.2.1 Dynamika zawierania umów o dzieło
W pierwszym półroczu 2024 roku liczba zgłoszonych umów o dzieło spadła do 696 tys., co stanowi najniższy poziom od początku funkcjonowania rejestru RUD, a liczba formularzy zmniejszyła się o 58,8 tys. w porównaniu z rokiem 20239. Trend ten może wynikać z planowanych zmian oskładkowania umów cywilnoprawnych oraz rosnącej popularności zakładania działalności gospodarczej.
2.2.2 Profile wykonawców
- Informatycy – najliczniejsza grupa wykonawców umów o dzieło w 2024 roku, stanowiąca 20,18% ogółu wykonawców9.
- Specjaliści od działalności profesjonalnej, naukowej i technicznej – 18,1% wykonawców umów o dzieło9.
- Pracownicy kultury, rozrywki i rekreacji – 13,9% wykonawców9.
2.3 Inne umowy cywilnoprawne
- Umowa najmu (art. 659–692 Kodeksu cywilnego) – oddanie rzeczy do używania za wynagrodzeniem. W 2022 roku liczba aktywnych umów najmu mieszkań w Polsce wyniosła szacunkowo 2,3 mln, przy rocznym wzroście o 4%2.
- Umowa dzierżawy (art. 693–709 Kodeksu cywilnego) – przekazanie nieruchomości lub rzeczy ruchomej w używanie i prawo poboru pożytków. Przykłady to dzierżawa gruntów rolnych czy maszyn rolniczych.
- Umowa o świadczenie usług – umowa nazwana wedle specyfiki branży, np. usługi księgowe, marketingowe czy logistyczne.
3. Przykłady umów cywilnoprawnych
- Realizacja kampanii marketingowej na podstawie umowy o świadczenie usług, w której agencja reklamowa zobowiązuje się do opracowania strategii i materiałów promocyjnych, a klient płaci za efekt kampanii.
- Korekta i redakcja książki na podstawie umowy o dzieło, gdzie wykonawca dostarcza gotowy, poprawiony tekst do publikacji.
- Wynajem biura coworkingowego – umowa najmu krótkoterminowego, zawierana na okres miesiąca z możliwością przedłużenia.
4. Czy umowa o pracę jest umową cywilnoprawną?
Umowa o pracę, regulowana przez Kodeks pracy, tworzy stosunek pracy oparty na podporządkowaniu pracownika, osobistym świadczeniu pracy, wykonywanym w określonym czasie i miejscu, z prawem do urlopu i ochroną wynikającą z przepisów prawa pracy2. Nie jest umową cywilnoprawną, gdyż podlega odrębnym regulacjom mającym na celu ochronę pracownika jako słabszej strony stosunku prawnego.
5. Czy umowa zlecenie to umowa cywilnoprawna?
Tak, umowa zlecenie jest umową cywilnoprawną uregulowaną w Kodeksie cywilnym (art. 734–751). Charakteryzuje się brakiem stosunku podporządkowania, możliwością zawarcia jej w formie ustnej (o ile przepisy szczególne nie wymagają formy pisemnej) oraz specyfiką oskładkowania przez ZUS, zależną od wysokości wynagrodzenia i innych tytułów do ubezpieczeń społecznych6.
„Umowy cywilnoprawne oferują stronom znaczną elastyczność w kształtowaniu warunków współpracy, przy jednoczesnym braku przywilejów pracowniczych wynikających z Kodeksu pracy.”2
[1]: https://lexlege.pl/kc/art-353-1/
[2]: https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-zatrudnianie-na-podstawie-umow-cywilnoprawnych
[3]: https://indos.pl/blog/zasada-swobody-umow-oraz-granice-jej-stosowania/
[4]: https://www.umownik.pl/zasada-swobody-umow-i-jej-ograniczenia/
[5]: https://stat.gov.pl/statystyki-eksperymentalne/kapital-ludzki/wykonujacy-prace-na-podstawie-umow-zlecenia-i-pokrewnych-w-polsce-w-grudniu-2023-r-,16,4.html
[6]: https://hrappka.pl/blog/skladki-zus-od-wszystkich-umow-cywilnoprawnych-zmiany-planowane-w-2025-roku
[7]: https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-przedsiebiorca-pracujacy-na-umowe-zlecenie-a-zus-zmiany-w-oplacaniu
[8]: https://www.zus.pl/-/w-2023-r.-nadal-bez-większych-zmian-w-umowach-o-dzieło
[9]: https://businessinsider.com.pl/gospodarka/umowy-o-dzielo-w-odwrocie-najnizsze-statystyki-w-historii-pomiarow/8xqjemk
