Rządowy projekt nowelizacji Kodeksu postępowania karnego (druk nr 2372) przewiduje zmianę w zakresie kontroli decyzji prokuratora o odmowie dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną postępowania. Obecnie zażalenie na takie postanowienie rozpoznaje prokurator bezpośrednio przełożony. Projekt zakłada przekazanie tej kontroli sądowi rejonowemu. To ma wzmocnić gwarancje procesowe i być odpowiedzią na krytykę ze strony Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego.
Nowelizacja koncentruje się na art. 87 KPK, dodając do niego § 4 i 5. Zgodnie z projektem, zażalenie na odmowę dopuszczenia pełnomocnika będzie rozpoznawał sąd rejonowy właściwy ze względu na miejsce prowadzenia postępowania, a nie – jak dotychczas – prokurator nadrzędny. Komisja Nadzwyczajna do spraw zmian w kodyfikacjach wniosła o uchwalenie projektu bez poprawek.
Obecny stan prawny i ratio legis zmian
Art. 87 KPK reguluje możliwość ustanowienia pełnomocnika przez osobę niebędącą stroną postępowania – wymagane jest, aby jej interesy w toczącym się postępowaniu tego wymagały. Zgodnie z art. 87 § 2 KPK osoba taka może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy. Z kolei art. 87 § 3 KPK przewiduje, że sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może odmówić dopuszczenia takiego pełnomocnika do udziału w postępowaniu, jeżeli uzna, że obrona interesów osoby niebędącej stroną tego nie wymaga.
Obecnie zażalenie na postanowienie prokuratora rozpoznaje prokurator bezpośrednio przełożony – decyzja podlega kontroli wyłącznie w ramach prokuratury. Projektodawca wskazał, że takie rozwiązanie było przedmiotem krytyki m.in. Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, zwłaszcza w kontekście art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP.
Projektowana nowelizacja ma na celu zapewnienie sądowej kontroli odmowy dopuszczenia pełnomocnika, co wzmacnia konstytucyjne gwarancje prawa do sądu i ochrony prawnej. W uzasadnieniu projektu podkreślono, że niewielka skala decyzji podejmowanych na podstawie art. 87 § 3 KPK nie powinna prowadzić do nadmiernego obciążenia sądów.
Nowe zasady zaskarżania i właściwość sądu
Najważniejsza zmiana projektu polega na dodaniu do art. 87 KPK § 4. Zgodnie z projektowanym przepisem zażalenie na postanowienie o odmowie dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika osoby niebędącej stroną, wydane w postępowaniu przygotowawczym, będzie rozpoznawał sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzi się postępowanie.
Sąd ma rozpoznać zażalenie niezwłocznie, nie później niż przed upływem 7 dni od przekazania zażalenia wraz z niezbędnymi aktami. Termin ten ma charakter instrukcyjny, ale jego wprowadzenie służy zachowaniu sprawności postępowania i ograniczeniu ryzyka, że kontrola sądowa stanie się iluzoryczna z powodu zbyt długiego oczekiwania na rozstrzygnięcie.
Projektodawca zakłada, że niewielka skala decyzji podejmowanych na podstawie art. 87 § 3 KPK nie powinna prowadzić do nadmiernego obciążenia sądów. Przekazanie tej kategorii zażaleń do sądu nie spowoduje istotnych trudności organizacyjnych, a jednocześnie pozwoli na wzmocnienie gwarancji konstytucyjnych.
Wykonalność postanowienia prokuratora i wyjątki
Drugim kluczowym elementem projektu jest dodanie art. 87 § 5 KPK. Zgodnie z projektowanym przepisem postanowienie prokuratora o odmowie dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną ma stać się wykonalne dopiero z dniem uprawomocnienia.
Do czasu uprawomocnienia czynności dotyczące osoby wskazanej w art. 87 § 2 KPK, w których udział zgłosił jej pełnomocnik, mogą być dokonywane bez jego udziału w dwóch przypadkach: gdy zachodzą wypadki niecierpiące zwłoki albo gdy przemawia za tym ważny interes śledztwa. Jako przykład czynności niecierpiących zwłoki w uzasadnieniu wskazano zatrzymanie podejrzanego oraz rozważanie zastosowania tymczasowego aresztowania.
Projektodawca podkreślił także znaczenie przesłanki ważnego interesu śledztwa w sprawach wymagających szybkiego działania z uwagi na zagrożenia wewnętrzne lub zewnętrzne, oraz sytuacje, w których w aktach znajdują się informacje niejawne o klauzuli „tajne” lub „ściśle tajne”. Dokumenty takie mogą być okazywane w toku przesłuchania, co może uzasadniać ograniczenie kręgu osób mających dostęp do tych materiałów. Utrzymanie możliwości odmowy dopuszczenia pełnomocnika zostało uznane za potrzebne.
Znaczenie zmian dla osoby niebędącej stroną oraz zmiana w KKS
Nowelizacja koncentruje się na art. 87 KPK, nie zmieniając art. 87 § 2 – osoba niebędąca stroną nadal może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy. Zmianie ulega natomiast sposób kontroli decyzji odmownej: po wejściu w życie projektowanej ustawy zażalenie będzie rozpoznawał sąd rejonowy, a nie prokurator nadrzędny, co oznacza wzmocnienie gwarancji procesowej.
Projekt przewiduje również zmianę w KKS – w art. 122 § 1 pkt 1 KKS po wyrazach „art. 87 § 3” dodaje się wyrazy „i 5”. Ma to charakter dostosowawczy, wynikający z dodania art. 87 § 5 KPK. W uzasadnieniu wskazano, że art. 122 § 1 pkt 1 KKS odsyła do pojęcia „prokurator”, przez którego na gruncie KKS rozumie się finansowy organ postępowania przygotowawczego.
Ponieważ w projektowanym art. 87 § 4 KPK nie występuje pojęcie „prokurator”, projektodawca nie przewidział odesłania do tego przepisu. Zmiana w KKS ma zatem charakter dostosowawczy, a jej celem jest zapewnienie spójności systemu prawnego.
Czy nowy model kontroli sądowej rzeczywiście zapewni skuteczniejszą ochronę praw osób niebędących stronami postępowania przygotowawczego?
